Bonsai Linh sam

Bonsai thực ra bao gồm hai từ, "Bon", và "Sai". Từ "Bon" có nghĩa là "mâm" và "Sai" có nghĩa là "tăng trưởng" hay "trồng". Do đó, hai từ để cùng nhau cung cấp cho ta khái niệm của việc trồng cây trong chậu hoặc cây được trồng trong chậu.

Cho đến nay vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về bonsai, có rất nhiều quan niệm về bonsai trên nhiều quan điểm khác nhau.

Lịch sử của bonsai thực sự không rõ ràng, nhưng mọi người đều công nhận một cách rộng rãi là người Trung Quốc là người đầu tiên tạo ra các phong cảnh và cây thu nhỏ, và được biết đến như là bonsai hiện nay.

Kỹ thuật trồng cây cảnh dù có tốt, có kỹ lưỡng tới đâu nhưng nếu không cắt tỉa, đặc biệt là không chú ý uốn cành tạo dáng, cây cảnh bonsai sẽ phát triển không đẹp, không mang tính nghệ thuật. Vì vậy, người chơi cây cảnh thường rất chú tâm tới khâu này. Dưới đây là một số lưu ý nho nhỏ cho việc uốn cành bằng dây.

Trước khi uốn cành, tạo dáng

Hồi đầu mới hăm hở học làm bonsai, chắc bạn thường nghe các nghệ nhân nói tới "tạo một cái ngọn đẹp" như một phần quan trọng của việc xây dựng tác phẩm, hoặc bạn nghe nói phần ngọn là ưu điểm nổi bật của cây cảnh Hà Nội v.v Vậy bạn đã đọc bài nào chỉ cho bạn cách xây dựng một cái ngọn đẹp chưa? Hi vọng bài viết này sẽ mang tới cho bạn vài khái niệm cơ bản.

Ví dụ như cây này, ngọn tách hẳn ra khỏi tổng thể cây, nhìn thật không hợp lý (hình lấy trên mạng, xin lỗi chủ cây vì ý kiến cá nhân của người viết).


Ngày trước, ta thường hay gặp việc tạo ngọn (apex) như một phần tách rời khỏi tổng thể cây, đó là một sai lầm. May mắn là ngày nay với công sức phổ biến nghệ thuật bonsai từ nước ngoài của một số đàn anh thì sai lầm này không còn thấy xuất hiện trên những cây mới nữa.

Hoặc như cây này, nhìn gần như không có ngọn.

Vai trò của ngọn cây

Ngọn cây sẽ quyết định hướng chuyển động của tác phẩm. Bạn xem, ngọn là phần cao nhất trên cái cây, lại có cấu trúc cành yếu hơn những phần bên dưới, do đó nó chịu tác động mạnh mẽ của gió và ánh sáng.

Ví dụ như cây trong tiểu cảnh này. Bạn xem, cây có hướng chuyển động về bên phải, ra phía mép nước, ngọn cây cũng hướng về bên phải. Người xem ngay lập tức từ trong tiềm thức của họ sẽ nảy sinh suy nghĩ rằng: gió đang thổi từ trái qua phải. Thử tưởng tượng ngọn cây quay ngược lại, người xem sẽ nghĩ: gió đang thổi từ ngoài biển vào.


Vậy nếu bạn đã đồng ý rằng “hướng của ngọn là hướng chuyển động của tác phẩm” thì ta nên tạo hình ngọn thế nào? Về mặt mỹ thuật, để tạo ảo giác về hướng chuyển động, bạn hãy xây dựng 2 bên ngọn có độ dốc khác nhau. Cây chuyển động về hướng nào thì đường bao của ngọn bên đó sẽ dốc hơn bên kia.

Ví dụ đây là một ngọn tạo hình sai.


Đúng ra phải làm ngược lại như hình dưới, nhìn mới thuận mắt.

Cách xây dựng ngọn

Để cụ thể hóa một cách đơn giản nhất cách xây dựng ngọn, cụ John Naka hướng dẫn chúng ta như sau: “tạo ngọn cây như một cái cây con đặt trên cây lớn”. Nghĩa là tất cả mọi quy tắc tạo hình bonsai bạn hãy đem áp dụng hết cho cái ngọn, thế là bạn có một cái ngọn đẹp.

Chỉ có một điều khác, đó là phần ngọn là bộ phận non trẻ nhất trên cái cây, do đó hướng mọc của cành có xu hướng hướng lên trời nhiều hơn so với phần cành già bên dưới. Bạn xem hình dưới, độ “trĩu” của cành giảm dần khi lên đỉnh.


Đối với cây lá kim thì tình hình hơi khác một chút. Bởi vì cây lá kim không rụng lá, nên chẳng bao giờ người xem biết được bạn đã làm cái ngọn thế nào. Do đó bẻ 2 nhánh chữ T và nuôi chi mọc lên thành một cái tán là cách dễ nhất để tạo ngọn.


Nhưng đó là cách tạo ngọn ngày xưa của Nhật Bản. Ngày nay, ông Kimura đã làm thay đổi cách làm tàn lá của cả thế giới này. Ngọn cây lá kim được làm thưa thoáng hơn chứ không tròn như trái banh và kín đặc như ngày xưa. Cách làm tàn của ông Kimura hợp với sinh lý cây hơn, do đó cây khỏe hơn và kiểu tàn thưa này nhìn cũng đẹp hơn nữa. (mời bạn đọc thêm 4 bước làm tàn cây tùng của ông Kimura)


Đôi khi bạn cũng bắt gặp một cái cây không có ngọn. Điều này thực ra cũng hợp tự nhiên, nhưng theo ý kiến cá nhân mình thì nếu làm phần tán lá còn lại thành có ngọn thì còn đẹp hơn nữa.

Ví dụ như cây này, tán lá là phần cành còn lại sau khi ngọn bị gãy.



Để mình giải thích ý của mình, có thể hơi dài dòng 1 chút:

Bạn thử tưởng tượng, cái cây trên bị sét đánh gẫy ngọn, ngọn lũa đi và phần cành còn lại tạo thành cái cây như trên.

Sau một thời gian, cây chịu nắng mưa phong hóa, cây tiếp tục biến đổi, phần cành nhánh còn lại dần chuyển thành vòm hình tròn như bao cây khác. Tức là cây đã già hơn 1 mức nữa.

Bạn xem hình mình thử gọt đi 1 chút tán lá cho tròn hơn, bạn có cảm thấy cây già hơn không?


Tức là ý của mình ở đây là, tác phẩm bonsai mà ta ngắm hiện tại là phần còn lại sau một quá trình biến đổi. Cây lớn lên-> sét đánh gẫy ngọn (hình A) -> tán lá còn lại tiếp tục chuyển thành ngọn tròn (hình B). Bạn có đồng ý cây có ngọn già hơn cây không có không?


Kiểu cây lũa ngọn này ban đầu mình thấy nó không được tự nhiên, nhưng sau khi thấy nhiều cây thực tế cũng có hình dáng như thế thì cũng quen. Ví dụ cây bạch đàn này ở quê mình chẳng hạn. Có điều trước đây mình ít thấy trong cây cảnh Việt Nam có lẽ bởi đa phần cây cảnh được làm từ cây gỗ mềm (đa, sanh, mai chiếu thủy..) không làm lũa được.

Bón phân là con dao 2 lưỡi đối với cây cảnh, theo thống kê thì số cây chết vì bón phân quá liều nhiều hơn cây chết vì đói! Bài viết này sẽ hữu ích cho người mới chơi cây, giúp bạn giảm bớt học phí.

Thu nhỏ thiên nhiên vào trong gang tấc là yêu cầu chung của nghệ thuật sinh vật cảnh, đặc biệt là đối với cây cảnh với việc làm lùn cây trồng trong vườn và trên chậu.

Bonsai không kén người chơi. Điều đó sẽ được chứng minh qua 7 loại cây dễ trồng và chăm sóc, mời các bạn tham khảo và hãy thêm cho cho căn nhà của mình một chậu cây xanh nghệ thuật này

1. Mai chiếu thủy

 

   Là loại cây thân đốt, mỗi năm rụng đốt một lần. Không chỉ dáng đẹp, mai chiếu thủy còn có hoa rất thơm. Đây cũng là loại cây ưa nước. Để cây sống bền và khỏe, thỉnh thoảng bạn nên hòa vài hạt muối vào nước rồi tưới cho cây.

2. Cây sanh

  Là loại cây rất thông dụng và dễ trồng. Sanh phát triển nhanh nên bạn cần thường xuyên cắt tỉa cành để giữ dáng. Một năm, bạn cần nhặt lá, tỉa cành ít nhất 2, 3 lần. Cứ khoảng 2 năm, bạn nên thay đất một lần. Nhớ kết hợp tạo dáng cho bộ rễ.

3. Sam

  Là loại cây cành nhỏ, ngắn nên dễ tạo tán đẹp. Muốn tán xòe rộng bạn nên tỉa lá bấm dăm (ngọn cây) để tạo cành. Thời điểm phù hợp là tháng tư và tháng chạp âm lịch hàng năm. Sam ưa nước, vì thế bạn nên tưới ngày 2 lần vào sáng sớm và chiều mát.

4. Me cảnh

   Có lá và thân đều đẹp. Để cây vẫn đảm bảo đủ dinh dưỡng nhưng không phát triển lớn, bạn nên tưới phân lân mỗi tuần một lần (để hãm cây).

5. Khế cảnh (miền Nam gọi là khế gân)

    Không chỉ có thân và dáng già, vẻ xưa cổ, khế cảnh còn có lá mọc rũ đẹp mắt. Bạn chỉ cần tưới ngày 2 lần vào buổi sáng sớm và buổi chiều mát.

6. Du

   Có nguồn gốc từ Trung Quốc nhưng lại rất thích hợp với thổ nhưỡng của Việt Nam. Cây thường có bộ dễ nổi trên mặt đất, rất đẹp. Vì khí hậu nên phần cổ ngọn (phía trên cây) rất phát triển. Trồng loại cây này, bạn cần chú ý cắt tỉa thường xuyên để hãm không cho những cành lớn phát triển to quá.

7. Tùng Tuyết

   Là loại cây lá nhỏ, thân xù xì mang dáng dấp cổ thụ. Khoảng thời gian thích hợp nhất để tạo dáng cho cây là từ tháng chín năm trước đến tháng ba âm lịch năm sau. Đây là lúc thu nhựa về nên nhựa đặc cây khỏe. Tùng Tuyết không ưa nắng. Vì thế, bạn nên đặt ở nơi râm, mát.

Nguồn: Sưu tầm

Đất luôn là mối quan tâm hàng đầu của những nhà nghệ thuật trồng và tạo dáng bonsai khi họ muốn tạo ra một cây bonsai đầy sức quyến rũ...

Những điều cơ bản

Đất trồng thường là một vấn đề lớn đối với những nhà yêu thích trồng bonsai. Mặc dù bạn có thể mua đất trồng từ những nhà vườn, nhưng giá cả để mua chúng thì khá đắt đỏ. Chính vì thế mà bạn nên tự tạo ra đất trồng theo cách của riêng bạn. Để tạo ra một loại đất trồng tốt cho cây bonsai, bạn cần tuân thủ theo nhiều điều cần thiết. Nếu áp dụng tốt những điều ấy thì bạn sẽ đạt được một kết quả tốt và chúng tôi chắc rằng đó chính là thành quả thực sự do chính bạn gặt hái được. Đối với bản thân của từng chuyên gia thì họ sử dụng những kiến thức của chính họ để chọn ra những loại đất thật sự phù hợp với từng cây bonsai riêng biệt.

Cách di chuyển

Thông thường một chậu bonsai chỉ cần một ít đất để sống và phát triển. Nhưng một chút đất này rất quan trọng vì nó cung cấp nước, không khí và những chất dinh dưỡng khác cần thiết cho cho cây. Tuy nhiên, không phải chỉ vì lí do này mà ta mới trồng bonsai với loại đất phù hợp, mà bởi vì sức khỏe và sự phát triển của cây thực sự phụ thuộc hoàn toàn vào loại đất ta đem trông cho cây.

Cách chọn đất

Để đạt được kết quả tốt nhất, ta cần phải chọn được một loại đất mà nhất thiết phải hội tụ đầy đủ nước, chất dinh dưỡng và muối khoáng. Nếu như ta thêm vào đất thành phần các chất hữu cơ đã được chế biến thì khả năng trữ nước và các chất dinh dưỡng trong một diện rộng sẽ rất tốt. Cũng vì thế mà đất luôn là mối quan tâm hàng đầu của những nhà nghệ thuật trồng và tạo dáng bonsai khi họ muốn tạo ra một cây bonsai đầy sức quyến rũ.

Cần tạo hệ thống thoát nước

Vấn đề tiếp theo mà chúng ta cần chú ý đó chính là hệ thống thoát nước. Nước thì cần thiết để cây tồn tại, nhưng ta cũng cần tưới nước cho cây với thời lượng phù hợp, vừa phải. Nếu tưới nước quá nhiều sẽ làm cho rể cây bị úng, điều đó đồng nghĩa với việc là bao nhiêu nỗ lực và cố gắng của chúng ta sẽ trở thành một con số không to tướng, nghĩa là chúng ta thất bại. Chính vì thế mà việc thoát nước cần được làm một cách bài bản và kỹ lưỡng, bằng cách ta trộn đất với những viên đá nhỏ, vì những viên đá này có thể tạo những khoảng không để lượng nước dư thừa có thể thoát ra một cách dễ dàng qua những lỗ nhỏ được khoét sẵn ở dưới đáy mỗi chậu. Mặt khác, ngoài khả năng giúp cây thoát nước, hệ thống thoát nước còn giúp cây hấp thụ tốt hỗn hợp không khí trong môi trường. Và điều quan trọng chính là cây bonsai của chúng ta có được những yếu tố phù hợp cho sự phát triển của mình.

Những điều cần lưu ý khác

Như được biết, tất cả các loài bonsai cần được trồng trong loại đất mà nó có thể giữ nước và cũng trong loại đất đó lượng nước dư thừa có thể thoát ra. Đây quả là một điều trái ngược. Ví dụ cây thông và cây bách xù là những loại cây không cần nhiều nước, điều đó cho ta biết một cách gián tiếp rằng chúng cần một loại đất mà khả năng giữ nước không đòi hỏi phải tốt lắm. Còn đối với những loại cây trồng nhỏ và cây ăn quả thì ngược lại, chúng cần rất nhiều nước và qua đó ta có thể biết rằng ta sẽ phải trồng chúng trong loại đất có khả năng giữ nước cao. Bên cạnh đó, ta cũng không thể quên những hòn đá nhỏ dùng để thoát nước, vì nếu giữ nước không thôi thì rể cây sẽ bị úng và chết.

Hữu cơ hay vô cơ?

Có hai loại đất trồng: vô cơ và hữu cơ. Bất cứ loại đất nào thì ta vẫn phải đảm bảo rằng chúng có khả năng thoát nước và giữ nước. Việc tạo ra đất hữu cơ cũng khá dễ dàng, chúng ta chỉ việc lấy những thành phần tự nhiên có sẵn trong vườn hoặc từ những nguồn khác đem trộn lại và tạo ra đất hữu cơ. Còn đối với đất vô cơ thì ngược lại, ta mất nhiều thời gian và công sức để tạo nó. Một điều đáng chú ý là dung nham núi lửa và đất sét nung thì rất cần thiết trong việc tạo ra một loại đất mới.

Cách hoàn hảo nhất

Để có được một cây bonsai lý tưởng, ta cần sử dụng một loại đất chứa 50% sỏi và 50% mùn. Hai thành phần này được trộn lẫn sao cho phù hợp với từng loại cây. Chất hữu cơ được lấy từ lá cây và được đem trộn lẫn với vỏ cây, đôi lúc ta cũng gặp một số vấn đề xoay quanh phần chất hữu cơ. Chúng có vai trò trữ nước rất lớn và đẩy nước xuống phía dưới. Còn với đất vô cơ thì chúng trữ một lượng nước nhất định và làm cân bằng lượng nước thừa ở đáy chậu. Cuối cùng chúng tôi xin giới thiệu với các bạn một loại đất sét trắng ở Nhật Bản có tên Akadama - nó rất tốt và thường được chuyên dùng cho việc trồng bonsai, nhưng chúng ta phải mua chúng từ các nhà vườn.

 

Nguồn: Sinhvatcanh - bonsaivietnam

Để tạo một tác phẩm Bonsai đẹp, ngoài những kỹ thuật chính, các nghệ nhân Việt Nam còn áp dụng một số kỹ thuật hay xảo thuật khác như:

1. Ghép nhiều cây thành một gốc lớn thân to như Mai chiếu thủy, Sanh, Gừa… hoặc ghép cành vào một gốc to của cây cùng loài như Mai vàng, Mai trắng, đôi khi cùng giống (Sanh + Si + Da Ấn Độ), hay cùng họ (Cần thăng và Tắc)…

2. Chiết những cành lớn từ những cây to, thường dễ làm đối với các loài Sung, Sanh, Sộp, Lâm vồ và Bông giấy.

3 .Lấy rễ làm thân: trồng ngược cây nửa phần rễ quay lên trên làm tán cây, nửa phần rễ còn lại để dưới đất như thường. Phân nửa trên sẽ đâm chồi bung nhánh ra, sau đó cưa bớt cắt ngang chỗ cổ rễ .

Xảo thuật trồng ngược, lấy rễ làm thân tạo dáng thác đổ

4. Áp đá dưới gốc cây : tương tự như kỹ thuật tạo thế cây Sekijoju (kiểu rễ ôm đá); cũng có thể áp dụng cho cây có thân quá ốm.

5. Tạo thẹo : khoét vỏ cây hoặc cắt nhánh và khoét lõm chỗ gỗ lồi ra để tạo thẹo.

Tác phẩm Bonsai với xảo thuật tạo u, thẹo

6. Tạo gốc lớn ngọn nhỏ (đầu voi đuôi chuột) cắt ngang ngọn cây theo độ cao thích hợp. Chọn cành gần đó uốn lên thay cho ngọn hoặc chọn chồi mới để nuôi dưỡng làm ngọn. Vết cắt này phải ở phía sau của cành uốn lên thay ngọn. Sau nhiều lần cắt như vậy, khi vết cắt lành lặn thì ta đã có cây lùn gốc lớn, ngọn nhỏ. Trong trường hợp này thì phần thân cây chừa lại có chiều cao tối thiểu là lớn hơn hay bằng 2 lần đường kính gốc, thường thì gấp 4 lần đường kính của gốc và các vết cắt phải tuần tự đối nhau để cho thân cây uốn vặn, không suôn thằng , hay cong lệch một bên.

7.Tạo cho cây mau có kích thước to chiều ngang của gốc và của cành bằng “phương pháp thả rừng”. Sau khi uốn cây vào thế, ta bớt hoặc không tỉa thường xuyên mà cho nó phát triển tươi tốt. Sự phát triển mạnh của cây sẽ làm gốc cành chóng lớn. Ta sẽ cắt tỉa các cành không vào thế với chu kỳ thưa hơn bình thường. Nếu cắt tỉa thường xuyên quá cây sẽ còi lão nhưng sẽ chậm lớn đường kính của gốc cây.

8. Phương pháp tạo nhiều đợt rụng lá trong năm bằng cách phơi nắng và bớt tưới nước cho cây. Sau mỗi đợt rụng lá, ta lại phục hồi cho nó mau ra chồi. Bằng cách này cây sẽ sần sùi cành nhánh có vẻ như lão đi rất nhiều.

9. Để mau đạt được kích thước to của cây, đơn giản nhất là giữ cây trong một chậu to, hay trồng thẳng  xuống đất, cho mọc tự do, đến khi đạt kích thước vừa ý.Mỗi lần thay đất, nâng các rễ lên và lót một phiến đá dẹp ở phía dưới gốc để cản sự phát triển tiếp của rễ cây ở nơi đó

Kỹ thuật Bonsai – Lê Công Kiệt – Nguyễn Thiện Tịch

Đa số nhờ bàn tay khéo léo của con người tạo tác thêm, chúng mới trở nên duyên dáng. Tôi hy vọng bài viết này có thể giúp chút ít cho các bạn nắm bắt thêm phần kỹ thuật tạo rễ nổi cho cây kiểng.

Cách thực hiện 

Vào thời điểm gần cuối Đông (tháng 11 âm lịch) đến hết mùa xuân năm sau, thời tiết tương đối êm ả, ngớt mưa dần, ít nắng gắt, dịu trời mát đất. Tôi thường làm công việc tạo rễ cây Mai, còn các tháng khác chưa bao giờ, bởi nhiệt độ quá nóng, hay quá lạnh hậu quả không lường hết được!



1. Chuẩn bị các thứ cần thiết

Dùng loại tre non, chẻ một số cọc bằng chiếc đũa con dài khoảng 10-20cm vót cạnh, cắt nhọn một đầu. Chẻ một số ghim bằng cỡ chân nhang dài 12cm vót cạnh, nhọn 2 đầu, xoắn ở giữa gập đôi lại. Chẻ một số lạc của lóng tre dài.

Vỏ trái dừa hoặc bèo(lục bình).



2.  Thực hiện "một công ba việc"

Vừa sang chậu, vừa thay đất và vừa sắp xếp lại bộ rễ đối với những cây Mai đã được 2-3 năm tuổi. Xem đất ở chậu của nó không quá ướt hay quá khô tức là còn độ ẩm thì dễ dàng hơn.
Bứng cây cẩn thận, tránh đứt rễ nhất là những rễ cái dài, càng có lợi thế, nhẹ tay đưa ra ngoài, xoi bớt đất chỉ còn một ít thôi, tay nắm thân nâng, tay kia đỡ lấy rễ, lật ngược cho ngọn quay xuống. Như vậy bao nhiêu rễ lớn bé cũng xuôi theo. Sau đó đem đặt thuận trở lại vào giữa chậu trên lớp đất trồng, đồng thời dùng cọc cắm và lạt giữ cây cố định.

Lấy nước xối vào gốc rồi chờ một lát, nước rút hết, rễ bày lộ rõ ra để cho ta sấp xếp lại. Banh những cái ngắn trải đều tại chỗ, những cái dài ở bên thừa để qua phía thiếu. Làm được rễ nào cắm cọc và ghim giữ cho nó nằm yên, khỏi bung về vị trí củ. -Dùng đất bột khô rải vào, rồi đổ nước đầy chậu một lần nữa, nước sẽ làm đất bột chui tới tận cùng hang hốc. Tiếp theo lấp gốc. Cuối cùng sử dụng rễ bèo hoặc xơ dừa xé nhỏ phủ mặt châu, đề phòng khi tưới đất trôi


3. Riêng với cây to chậu lớn

Nếu thấy bên nào bị thiếu rễ thì tưới nước nhiều lần hoặc đợi mưa đất mềm để dễ làm.

Moi đất chỗ bị trống rễ, rồi thò ngón tay trỏ xuống sâu dưới gốc thăm dò gặp rễ nào có khả năng rút được thì từ từ kéo lôi lên dần, khi thấy nó đã trồi hẳn thì lấp đất hố vừa moi. tiếp theo là banh sửa lại rễ và lấp đất.
Dùng nguyên mảnh vỏ dừa đem đập dập rồi úp tủ kín cái rễ ấy để bảo vệ cho nó được an toàn.

Nếu cảm thấy ngại lôi kéo sợ đứt rễ ta có thể làm theo cách sau vừa phụ thêm rễ cho cây chính vừa tạo ra cái u nần ở gốc.

Sử dụng cây phụ có thân tương ứng, bứng đem rửa hết đất và cắt tỉa nhánh cho gọn.

Moi đất ở gốc cây chính chỗ bị thiếu rễ, lấp đặt cây phụ vào, dùng lạt buộc hai thân chúng lại. Tiếp tục công việc sắp xếp rễ tương tự như trên.

Thời gian khoảng 3 tháng sau, cây phụ phát triển bình thường thì cắt bỏ toàn bộ phần trên, chỉ giữ lại một đoạn vừa đủ quấn vòng theo gốc chính.

Dùng 2 mảnh tre thật già 3-4cm, một mảnh đặt trực tiếp ngay đầu mối cây vừa cắt, mảnh thứ 2 đặt gián tiếp ở vị trí đối diện. Dùng dây kim loại choàng hai mảnh tre áp vào, buột 3-4 nuột, siết thật chặt bằng kiềm, để thật lâu.

Lưu ý: Lúc choàng 2 mảnh tre ép, nếu dây kim loại chạm sát vỏ thì chêm thêm một vài mảnh tre nữa tránh gây sẹo xấu !Mặt khác, về lâu dài những tược mọc bậy ở đoạn còn lại của cây phụ đừng cắt, cứ để dậy mà đè bẹp chúng sát mặt chậu, hoặc chỉ cắt bỏ đọt. Chừng nào biết chắc chắn hai cái thân ấy ăn khít với nhau thì bỏ các thứ bó buộc.

Nói tóm lại, cách thức tôi nêu có lẽ bất cứ ai nghe qua cũng làm được, chẳng khó vã lại không tốn kém gì mà lại hiệu quả. Thấy hay hay cái nghệ thuật tạo dưỡng.  Chúc các bạn thành công.

Để cảm xúc của bạn được `thăng hoa` như vậy, theo tôi điều quan trọng nhất là cái cây trông phải tự nhiên đã, rồi mới nói tới ‘Cổ-Kỳ-Mỹ’ hay tỷ lệ vàng gì đó. Nhìn cái cây có tính tự nhiên bạn sẽ cảm thấy như là nó đã được trồng vào chậu từ xửa xừa xưa rồi, có lẽ là cái hạt vứt vào chậu rồi tự mọc lên cũng nên.


Tới đây tôi xin phát biểu định nghĩa về cây tự nhiên mà tôi thấy đúng: “Thuyết phục được người xem rằng cây này chẳng ai đụng dao kéo gì nó, tự nó mọc thành vậy đấy”. Để thuyết phục được người, ta phải giấu đi mọi điều ta đã làm với cây bonsai thân yêu. Ví dụ cây sanh này bị một lỗi hay gặp là quấn dây xong rồi quên luôn, không tháo kịp dây ra nên dây quấn ăn sâu vào cành thành một vết hằn rất mất tự nhiên và khó sửa (thường thì quấn dây nên quấn hơi lỏng một chút, khi thấy dây hơi chớm bó vào cành là tháo ra được rồi)



Hoặc một ví dụ khác, cây đỗ quyên xinh đẹp này có một lỗi gây phản cảm với người xem là lộ dây chằng cố định gốc với chậu:



Vậy xin kết luận một nguyên tắc đầu tiên tạo ra tính tự nhiên của cây “Xóa mọi dấu vết tác động lên cây”, không có dây quấn, sẹo cắt tròn vo…

Có một cuộc tranh luận rằng cây phong cách tự nhiên có cần làm  giống như loài cây đó trong thực tế không? Nếu có thì cây mai chiếu thủy biết mô phỏng theo cái gì đây khi mà trong thực tế chúng thường mọc ở dạng cây bụi? Kết thúc cuộc tranh luận đó, kết quả là bạn làm cây theo phong cách nào cũng ok hết, không cần làm cây thông Scot nào cũng phải mảnh mai tao nhã như cây của ngài Walter Pall.

Chỉ cần lưu ý rằng đối với cây lá kim thì ưu thế đỉnh của chúng mạnh hơn cây lá bản, nên tán lá của chúng thường nhọn hơn một chút, và tác động của tuyết lên cây lá kim cũng mạnh hơn (do chúng không rụng lá) nên lá cây lá kim thường kiểu chĩu xuống rồi ngóc đầu lên. Mọi lá của cây lá kim đều ngóc lên gọi là ‘lá ngửa hứng sương’, nếu không ngửa lên lá sẽ dần úa tàn.


Vấn đề thứ 2 về tính tự nhiên của cây là `màu thời gian`. Màu đó là màu của phần Jin đã làm lũa được khá lâu rồi, nó nứt nẻ tự nhiên và có màu xanh xanh đặc trưng của rêu mốc như thế này:



Hoặc thể hiện qua vỏ cây nứt nẻ bong tróc từng mảng:



Có một người nước ngoài có sáng kiến để tạo nứt tự nhiên cho phần Jin như sau: dùng bình xịt tạo băng làm phần gỗ Jin lạnh đột ngột và nứt ra, tuy nhiên xin hãy cẩn thận với cách này, nó cũng dễ làm cây chết chẳng kém gì việc dùng lửa để làm tròn mịn những phần gỗ lũa.

Màu thời gian cũng thể hiện ở việc ăn nhập giữa gốc cây và phần đất chung quanh. Những cây mới trồng dễ bị trường hợp đường mép giữa đất và gốc cây không được tự nhiên, nhìn cây như bị lỏng gốc vậy.

Vấn đề thứ 3 về tính tự nhiên là cần phù hợp với sinh lý của cây. Tức là cái cây bạn uốn éo xong rồi thì nó có thể sống được mạnh khỏe. Chuyện hay gặp nhất là lá cây phải đủ ánh sáng, không được tán cây trên che mất ánh sáng của cây dưới. Hoặc lá của cây lá kim kiểu gì cũng phải ngửa lên, nếu bạn uốn chóp lá cây tùng cối chúc xuống chẳng hạn thì kiểu gì cây cũng bỏ lá đó. Hoặc giả bạn muốn cây trắc bách diệp phải xoắn tứ phía như trắc xoăn Nhật bản ư? Không thể nào, chắc chắn lá cây trắc bách diệp cũng sẽ tìm cách ngẩng đầu thẳng lên trời, hoặc sẽ chết.

Vấn đề cuối cùng mà tôi biết là tỷ lệ giữa các phần cấu tạo nên cây. Tức là cỡ lá, cỡ cành, cỡ hoa-quả cần tương xứng với kích thước cây. Thu nhỏ lá có lẽ là một trong những nhu cầu số một của anh em chơi cây. Ngoài việc may mắn sở hữu một cây lá nhỏ từ 3 đời trước (di truyền) thì có một số kỹ thuật làm nhỏ lá như là cắt nước, cắt phân, cắt một phần lá, bóc bao lá. Tôi sẽ viết một bài riêng về cách thu nhỏ lá. Hoa và quả thì rất khó thu nhỏ, có lẽ chỉ nên chọn những giống cây có quả phù hợp thôi, như cây firethorn này chẳng hạn:



Tổng kết: Dù lý thuyết là vậy, nhưng bạn đừng tin tôi! Hãy tự đi ngắm xem những cây cổ thụ quanh bạn chúng mọc thế nào, cành trĩu nặng thời gian thế nào, gốc rễ nó mọc làm sao… thì mới thực sự hiểu về cây tự nhiên. Vì vậy hãy phản đối việc chặt phá cây nếu có thể nhé, để còn có cây mà học hỏi chứ!
Cuối cùng xin điểm qua một số tiêu chuẩn cây đẹp thường thấy trong các hội thi:

Rễ

• Bộ rễ phù hợp với cây
• Bộ rễ lan tỏa về các hướng
• Bộ rễ lộ căn bám chặt mặt đất
• Bộ rễ không rối tung
• Rễ lớn không đâm thẳng mặt tiền
• Độ đồng đều của các rễ ngang
• Các vết sẹo đã kéo da

Thân

• Thu nhỏ từ gốc đến ngọn
• Có tính cổ lão
• Liền lạc
• Đường nét thẩm mỹ
• Cân xứng với bộ rễ
• Không có sẹo lớn ở mặt tiền
• Không ưỡn bụng ra phía trước
• Chiều cao và đường kính thân hài hòa
• Ngọn hướng nhẹ mặt tiền

Cành

• Phân nhánh mỹ thuật
• Độ lớn hài hòa với thân
• Khoảng cách các cành thu hẹp dần
• Đầu voi đuôi chuột
• Xóa được dấu vết can thiệp
• Hướng đủ các phía
• Hai cành liên tiếp không cùng phương
• Cấu trúc tán cành phù hợp thế cây
• Có tính cổ lão
• Có độ dài rộng hài hòa
• Cành trước không che khuất cành sau
• Cành thấp nhất ở độ cao hợp lý

Lá

• Mật độ các tán vừa phải
• Không che khuất cành, nhánh
• Các tán lá hợp thành khối tam giác
• Thu nhỏ lá
• Biểu hiện sống khỏe

Chậu – vật chứa

• Độ sâu phù hợp với thế cây
• Chiều dài hợp với kích thước cây
• Vị trí của cây trên chậu
• Vị trí gốc cây so với mặt chậu
• Màu sắc của chậu và cây phù hợp
• Phẩm chất của chậu

Chủng loại

• Cây có độ phát triển chậm
• Cây khó trồng

Các điểm khác

• Ấn tượng
• Nét riêng
• Lớp phủ trên mặt đất

Với những người đam mê cây cảnh tạo được một tác phẩm đẹp và chăm sóc để duy trì và phát triển thêm vẻ đẹp là một niềm vui khó diễn tả được bằng lời. Để tạo được những tác phẩm đẹp phải thật sự đam mê và tốn nhiều công sức. Muốn làm được vậy người chơi cây cảnh phải nắm vững một số kiến thức cơ bản về tạo hình và cắt tỉa hay cách thức để duy trì thế cây và bộ tàn cây được cân đối.

Qua bài này xin giới thiệu các kỹ thuật cơ bản cho việc tạo hình và chăm sóc cho cây bonsai – một phong trào chơi cây cảnh nghệ thuật đang phát triển càng ngày càng mạnh hiện nay nhằm giúp một phần nào cho người mới chơi có một số kiến thức cơ bản để có thể tạo ra một tác phẩm đẹp với thời gian ít nhất với chi phí thấp nhất.

1. Chọn cây


Dáng tổng thể: Một tác phẩm bonsai đẹp cần có sự cân đối về tổng thể của cây, các thành phần chính tạo nên dáng tổng thể: Thân - Rễ – Cành

Thân cây: Thân cây đẹp là là một thân cây có độ to giảm dần từ gốc đến ngọn, nghĩa là gốc to nhỏ, thân cây là nét chính tạo nên dáng cây nên khi chọn nên chọn những thân phù hợp với dáng nhìn sẽ đẹp hơn, nếu thân cây có các yếu tố khác như hình dạng vỏ cây, các nét sần sùi tạo nên tuổi tác của thân cây nhìn cũng sẽ có giá trị thẩm mỹ hơn.
Rễ cây: Đây có thể nói là ýêu tố tạo nên độ vững chãi và mạnh mẽ cho cây, bộ rễ cây đẹp là bộ rễ chỉ lộ ra và lan tỏa trên mặt đất, không có những rễ chồng chéo nhau hay mọc từ sau ra trước.

Cành cây: Tổng thể cành tạo nên bộ tán của cây. Tán cây có thể điều chỉnh bằng cách uốn sửa các cây mọc cho phù hợp. Thường cành trong bonsai được phân bổ thaeo hình xoắn ốc, độ dài và độ nhỏ của cành nhỏ dần từ gốc đến ngọn: ccành gần gốc to hơn cành trên ngọn. Nên cắt bỏ những cành mọc vượt quá lớn hay mọc ngang đâm xéo, hoặc mọc cùng vị trí với các cành chính khác trong cây.

Ngoài ra chậu cây cũng là một trong những yếu tố quyết định vẻ đẹp của cây, những châu cây có hình dáng và kích thước phù hợp với cây sẽ làm vẻ đẹp của cây tăng lên rất nhiều.

2. Kỹ thuật tạo dáng


Tạo hình bằng dây nhôm

Với kỹ thuật này có thể tạo cây cảnh bằng cách thay đổi hướng của thân và nhánh cây. Những cành mọc chĩa lên có thể uốn ngang hay vuốt xuống để tạo ấn tượng già dặn, trưởng thành.

3. Cách quấn

Quấn thân cây: Cắt một sợi dây có chiều dài gấp 2 lần nhánh hay thân cần quấn. Có thể quấn dây lượn quanh thân một góc 45o, đó là cách quấn hiệu quả nhất. Cách quấn: Cắm một đầu kẽm xuống đất, đầu tiên quấn quanh gốc cây, sau đó quấn lên thân cây. Nếu muốn quấn thêm một lần nữa, bạn nên quấn sát với sợi dây trước và nhất thiết không quấn chồng lên nhau.
Quấn nhánh: Bắt đầu quấn từ dưới. Đồng thời quấn dây xen kẽ theo chiều dài của nhánh đến khi làm xong nguyên cây (trở lại quấn trên những cành non thật tỉ mỉ). Hoặc chúng ta quấn cùng một lúc cả nhánh chính và nhánh phụ trước khi quấn tiếp. Sử dụng dây mảnh hơn cho bề dày của nhánh thon. Thông thường, hãy quấn hai nhánh cùng một lúc với cùng một sợi dây quấn, quấn quanh để tạo thế dựa thân. Ở những nơi có nhánh đơn, thì nên quấn liên kết với nhánh khác, buộc chặc đầu dây bằng cách gài nó dưới vài vòng đầu tiên.
Bao lâu thì gỡ dây quấn? Điều này còn tùy thuộc độ dày của thân, cành, loại cây, chất lượng và tuổi cây. Nên thường xuyên kiểm tra dây quấn để đảm bảo dây quấn để đảm bảo dây không hằn vào vỏ khi cây phát triển. Phải cẩn thận khi chọn cỡ dây phù hợp với độ lớn và sự phát triển của cây. Nên thay đổi cỡ dây quấn theo độ dày của thân nhánh thì cỡ dây phải nhỏ dần, cỡ dây tương ứng bằng 1/6 đến 1/3 đường kính của cành hoặc thân chọn quấn. Để tháo dây quấn, tốt hơn hết bạn nên cắt dây thành những đoạn nhỏ, nhằm giảm bớt sự rủi ro, hư hại cho cây.

4. Sang chậu và thay đất

Khi đất trong chậu đã cạn kiệt chất bổ dưỡng thì bonsai có hiện tượng: Cây không còn tươi tắn, có hiện tượng xuống sức, bộ lá kém tươi và bắt đầu nhuốm vàng bệnh hoạn, các cành như không thể cất cao lên được, nhiều rễ con lồi lên mặt đất chậu, lớp đất trên bề mặt chậu mỏng dần đi. Những triệu chứng trên cho thấy đã đến lúc thay đất cho cây.
Theo thời tiết nước ta thì nên sang chậu vào mùa xuân hay trước mùa mưa khi cây bắt đầu đâm chồi, nảy lộc và đó là thời tiết mát mẻ.

Dùng dao cùn xắn từ từ phần đất sát thành chậu cho đến khi bầu đất và thành chậu được tách ra hay trước đó một buổi ta tưới nước cho đất thật nhão, như vậy chỉ cần nghiêng chậu là lấy cây ra được. Tiến hành cắt bỏ rễ lớn và rễ con đã quá già và chỉ chừa lại những rễ non. Nên dùng loại kềm bén để hớt bớt rễ, vết cắt cần cho ngọt, không được giập nát. Bộ rễ sau khi xử lý xong phải được gọn gàng. Đây cũng là dịp tốt để ta cắt tỉa những cành, nhánh mọc không đúng cách, hoặc sửa đổi chúng.

5. Bón phân

Bón phân định kỳ 1-2 tháng/lần, lượng bón cho mỗi cây/đợt tùy theo cây lớn nhỏ. Nên bón các lọai phân hữu cơ vì cây dễ hấp thu hơn, tránh lạm dụng việc bón phân vô cơ sẽ có hại cho cây.

Bonsai không chỉ mang đến giá trị tinh thần, mà còn mang đến giá trị vật chất to lớn cho người tạo ra nó. Tuy nhiên những người mới vào nghề hoặc mong muốn tự tạo cho mình chậu bonsai ưng ý cần thiết phải nắm vững một số nguyên tắc cũng như kỹ thuật cơ bản về tạo dáng để tạo ra bonsai đẹp và có giá trị cao.

1. Kỹ thuật nuôi trồng và tạo dáng Bonsai Cơ Bản:

- Khái niệm về Bonsai

- Các nguyên tắc cơ bản để kiến tạo Bonsai

- Tính thẩm mỹ của Bonsai

- Chọn giống Bonsai

- 5 dáng cơ bản Bonsai

- Kỹ thuật tạo dáng Bonsai

- Kỹ thuật tạo dáng Bonsai - cắt tỉa - uốn sửa cành

- Chất trồng cho cây Bonsai

- Dinh dưỡng cho cây Bonsai

- Kỹ thuật lão hoá - cắt tỉa - bổ trợ

- Kỹ thuật ghép bổ sung cành nhánh

- Chăm sóc - phòng trừ sâu bệnh Bonsai

- Tham quan - học ngoại khoá tại vườn sưu tập Bonsai

2. Bonsai Nâng Cao:

- Những vấn đề cần chú ý trong việc thiết kế, cấu tứ trong kiến tạo Bonsai

- Cảm giác thẩm mỹ của Bonsai

- Vẻ đẹp của thân, rễ

- Vẻ đẹp của cành, lá

- Vẻ đẹp của cây, chậu

- Chất trồng - Dinh dưỡng

- Chăm sóc

- Tham quan, học hỏi ở các vườn Bonsai

- Thẩm định giá trị tác phẩm

- Kỹ thuật Jin, Shari, Sabamiki

- Thực hành