Bonsai Linh sam

Hồi đầu mới hăm hở học làm bonsai, chắc bạn thường nghe các nghệ nhân nói tới "tạo một cái ngọn đẹp" như một phần quan trọng của việc xây dựng tác phẩm, hoặc bạn nghe nói phần ngọn là ưu điểm nổi bật của cây cảnh Hà Nội v.v Vậy bạn đã đọc bài nào chỉ cho bạn cách xây dựng một cái ngọn đẹp chưa? Hi vọng bài viết này sẽ mang tới cho bạn vài khái niệm cơ bản.

Ví dụ như cây này, ngọn tách hẳn ra khỏi tổng thể cây, nhìn thật không hợp lý (hình lấy trên mạng, xin lỗi chủ cây vì ý kiến cá nhân của người viết).


Ngày trước, ta thường hay gặp việc tạo ngọn (apex) như một phần tách rời khỏi tổng thể cây, đó là một sai lầm. May mắn là ngày nay với công sức phổ biến nghệ thuật bonsai từ nước ngoài của một số đàn anh thì sai lầm này không còn thấy xuất hiện trên những cây mới nữa.

Hoặc như cây này, nhìn gần như không có ngọn.

Vai trò của ngọn cây

Ngọn cây sẽ quyết định hướng chuyển động của tác phẩm. Bạn xem, ngọn là phần cao nhất trên cái cây, lại có cấu trúc cành yếu hơn những phần bên dưới, do đó nó chịu tác động mạnh mẽ của gió và ánh sáng.

Ví dụ như cây trong tiểu cảnh này. Bạn xem, cây có hướng chuyển động về bên phải, ra phía mép nước, ngọn cây cũng hướng về bên phải. Người xem ngay lập tức từ trong tiềm thức của họ sẽ nảy sinh suy nghĩ rằng: gió đang thổi từ trái qua phải. Thử tưởng tượng ngọn cây quay ngược lại, người xem sẽ nghĩ: gió đang thổi từ ngoài biển vào.


Vậy nếu bạn đã đồng ý rằng “hướng của ngọn là hướng chuyển động của tác phẩm” thì ta nên tạo hình ngọn thế nào? Về mặt mỹ thuật, để tạo ảo giác về hướng chuyển động, bạn hãy xây dựng 2 bên ngọn có độ dốc khác nhau. Cây chuyển động về hướng nào thì đường bao của ngọn bên đó sẽ dốc hơn bên kia.

Ví dụ đây là một ngọn tạo hình sai.


Đúng ra phải làm ngược lại như hình dưới, nhìn mới thuận mắt.

Cách xây dựng ngọn

Để cụ thể hóa một cách đơn giản nhất cách xây dựng ngọn, cụ John Naka hướng dẫn chúng ta như sau: “tạo ngọn cây như một cái cây con đặt trên cây lớn”. Nghĩa là tất cả mọi quy tắc tạo hình bonsai bạn hãy đem áp dụng hết cho cái ngọn, thế là bạn có một cái ngọn đẹp.

Chỉ có một điều khác, đó là phần ngọn là bộ phận non trẻ nhất trên cái cây, do đó hướng mọc của cành có xu hướng hướng lên trời nhiều hơn so với phần cành già bên dưới. Bạn xem hình dưới, độ “trĩu” của cành giảm dần khi lên đỉnh.


Đối với cây lá kim thì tình hình hơi khác một chút. Bởi vì cây lá kim không rụng lá, nên chẳng bao giờ người xem biết được bạn đã làm cái ngọn thế nào. Do đó bẻ 2 nhánh chữ T và nuôi chi mọc lên thành một cái tán là cách dễ nhất để tạo ngọn.


Nhưng đó là cách tạo ngọn ngày xưa của Nhật Bản. Ngày nay, ông Kimura đã làm thay đổi cách làm tàn lá của cả thế giới này. Ngọn cây lá kim được làm thưa thoáng hơn chứ không tròn như trái banh và kín đặc như ngày xưa. Cách làm tàn của ông Kimura hợp với sinh lý cây hơn, do đó cây khỏe hơn và kiểu tàn thưa này nhìn cũng đẹp hơn nữa. (mời bạn đọc thêm 4 bước làm tàn cây tùng của ông Kimura)


Đôi khi bạn cũng bắt gặp một cái cây không có ngọn. Điều này thực ra cũng hợp tự nhiên, nhưng theo ý kiến cá nhân mình thì nếu làm phần tán lá còn lại thành có ngọn thì còn đẹp hơn nữa.

Ví dụ như cây này, tán lá là phần cành còn lại sau khi ngọn bị gãy.



Để mình giải thích ý của mình, có thể hơi dài dòng 1 chút:

Bạn thử tưởng tượng, cái cây trên bị sét đánh gẫy ngọn, ngọn lũa đi và phần cành còn lại tạo thành cái cây như trên.

Sau một thời gian, cây chịu nắng mưa phong hóa, cây tiếp tục biến đổi, phần cành nhánh còn lại dần chuyển thành vòm hình tròn như bao cây khác. Tức là cây đã già hơn 1 mức nữa.

Bạn xem hình mình thử gọt đi 1 chút tán lá cho tròn hơn, bạn có cảm thấy cây già hơn không?


Tức là ý của mình ở đây là, tác phẩm bonsai mà ta ngắm hiện tại là phần còn lại sau một quá trình biến đổi. Cây lớn lên-> sét đánh gẫy ngọn (hình A) -> tán lá còn lại tiếp tục chuyển thành ngọn tròn (hình B). Bạn có đồng ý cây có ngọn già hơn cây không có không?


Kiểu cây lũa ngọn này ban đầu mình thấy nó không được tự nhiên, nhưng sau khi thấy nhiều cây thực tế cũng có hình dáng như thế thì cũng quen. Ví dụ cây bạch đàn này ở quê mình chẳng hạn. Có điều trước đây mình ít thấy trong cây cảnh Việt Nam có lẽ bởi đa phần cây cảnh được làm từ cây gỗ mềm (đa, sanh, mai chiếu thủy..) không làm lũa được.

Để tạo một tác phẩm Bonsai đẹp, ngoài những kỹ thuật chính, các nghệ nhân Việt Nam còn áp dụng một số kỹ thuật hay xảo thuật khác như:

1. Ghép nhiều cây thành một gốc lớn thân to như Mai chiếu thủy, Sanh, Gừa… hoặc ghép cành vào một gốc to của cây cùng loài như Mai vàng, Mai trắng, đôi khi cùng giống (Sanh + Si + Da Ấn Độ), hay cùng họ (Cần thăng và Tắc)…

2. Chiết những cành lớn từ những cây to, thường dễ làm đối với các loài Sung, Sanh, Sộp, Lâm vồ và Bông giấy.

3 .Lấy rễ làm thân: trồng ngược cây nửa phần rễ quay lên trên làm tán cây, nửa phần rễ còn lại để dưới đất như thường. Phân nửa trên sẽ đâm chồi bung nhánh ra, sau đó cưa bớt cắt ngang chỗ cổ rễ .

Xảo thuật trồng ngược, lấy rễ làm thân tạo dáng thác đổ

4. Áp đá dưới gốc cây : tương tự như kỹ thuật tạo thế cây Sekijoju (kiểu rễ ôm đá); cũng có thể áp dụng cho cây có thân quá ốm.

5. Tạo thẹo : khoét vỏ cây hoặc cắt nhánh và khoét lõm chỗ gỗ lồi ra để tạo thẹo.

Tác phẩm Bonsai với xảo thuật tạo u, thẹo

6. Tạo gốc lớn ngọn nhỏ (đầu voi đuôi chuột) cắt ngang ngọn cây theo độ cao thích hợp. Chọn cành gần đó uốn lên thay cho ngọn hoặc chọn chồi mới để nuôi dưỡng làm ngọn. Vết cắt này phải ở phía sau của cành uốn lên thay ngọn. Sau nhiều lần cắt như vậy, khi vết cắt lành lặn thì ta đã có cây lùn gốc lớn, ngọn nhỏ. Trong trường hợp này thì phần thân cây chừa lại có chiều cao tối thiểu là lớn hơn hay bằng 2 lần đường kính gốc, thường thì gấp 4 lần đường kính của gốc và các vết cắt phải tuần tự đối nhau để cho thân cây uốn vặn, không suôn thằng , hay cong lệch một bên.

7.Tạo cho cây mau có kích thước to chiều ngang của gốc và của cành bằng “phương pháp thả rừng”. Sau khi uốn cây vào thế, ta bớt hoặc không tỉa thường xuyên mà cho nó phát triển tươi tốt. Sự phát triển mạnh của cây sẽ làm gốc cành chóng lớn. Ta sẽ cắt tỉa các cành không vào thế với chu kỳ thưa hơn bình thường. Nếu cắt tỉa thường xuyên quá cây sẽ còi lão nhưng sẽ chậm lớn đường kính của gốc cây.

8. Phương pháp tạo nhiều đợt rụng lá trong năm bằng cách phơi nắng và bớt tưới nước cho cây. Sau mỗi đợt rụng lá, ta lại phục hồi cho nó mau ra chồi. Bằng cách này cây sẽ sần sùi cành nhánh có vẻ như lão đi rất nhiều.

9. Để mau đạt được kích thước to của cây, đơn giản nhất là giữ cây trong một chậu to, hay trồng thẳng  xuống đất, cho mọc tự do, đến khi đạt kích thước vừa ý.Mỗi lần thay đất, nâng các rễ lên và lót một phiến đá dẹp ở phía dưới gốc để cản sự phát triển tiếp của rễ cây ở nơi đó

Kỹ thuật Bonsai – Lê Công Kiệt – Nguyễn Thiện Tịch

Đa số nhờ bàn tay khéo léo của con người tạo tác thêm, chúng mới trở nên duyên dáng. Tôi hy vọng bài viết này có thể giúp chút ít cho các bạn nắm bắt thêm phần kỹ thuật tạo rễ nổi cho cây kiểng.

Cách thực hiện 

Vào thời điểm gần cuối Đông (tháng 11 âm lịch) đến hết mùa xuân năm sau, thời tiết tương đối êm ả, ngớt mưa dần, ít nắng gắt, dịu trời mát đất. Tôi thường làm công việc tạo rễ cây Mai, còn các tháng khác chưa bao giờ, bởi nhiệt độ quá nóng, hay quá lạnh hậu quả không lường hết được!



1. Chuẩn bị các thứ cần thiết

Dùng loại tre non, chẻ một số cọc bằng chiếc đũa con dài khoảng 10-20cm vót cạnh, cắt nhọn một đầu. Chẻ một số ghim bằng cỡ chân nhang dài 12cm vót cạnh, nhọn 2 đầu, xoắn ở giữa gập đôi lại. Chẻ một số lạc của lóng tre dài.

Vỏ trái dừa hoặc bèo(lục bình).



2.  Thực hiện "một công ba việc"

Vừa sang chậu, vừa thay đất và vừa sắp xếp lại bộ rễ đối với những cây Mai đã được 2-3 năm tuổi. Xem đất ở chậu của nó không quá ướt hay quá khô tức là còn độ ẩm thì dễ dàng hơn.
Bứng cây cẩn thận, tránh đứt rễ nhất là những rễ cái dài, càng có lợi thế, nhẹ tay đưa ra ngoài, xoi bớt đất chỉ còn một ít thôi, tay nắm thân nâng, tay kia đỡ lấy rễ, lật ngược cho ngọn quay xuống. Như vậy bao nhiêu rễ lớn bé cũng xuôi theo. Sau đó đem đặt thuận trở lại vào giữa chậu trên lớp đất trồng, đồng thời dùng cọc cắm và lạt giữ cây cố định.

Lấy nước xối vào gốc rồi chờ một lát, nước rút hết, rễ bày lộ rõ ra để cho ta sấp xếp lại. Banh những cái ngắn trải đều tại chỗ, những cái dài ở bên thừa để qua phía thiếu. Làm được rễ nào cắm cọc và ghim giữ cho nó nằm yên, khỏi bung về vị trí củ. -Dùng đất bột khô rải vào, rồi đổ nước đầy chậu một lần nữa, nước sẽ làm đất bột chui tới tận cùng hang hốc. Tiếp theo lấp gốc. Cuối cùng sử dụng rễ bèo hoặc xơ dừa xé nhỏ phủ mặt châu, đề phòng khi tưới đất trôi


3. Riêng với cây to chậu lớn

Nếu thấy bên nào bị thiếu rễ thì tưới nước nhiều lần hoặc đợi mưa đất mềm để dễ làm.

Moi đất chỗ bị trống rễ, rồi thò ngón tay trỏ xuống sâu dưới gốc thăm dò gặp rễ nào có khả năng rút được thì từ từ kéo lôi lên dần, khi thấy nó đã trồi hẳn thì lấp đất hố vừa moi. tiếp theo là banh sửa lại rễ và lấp đất.
Dùng nguyên mảnh vỏ dừa đem đập dập rồi úp tủ kín cái rễ ấy để bảo vệ cho nó được an toàn.

Nếu cảm thấy ngại lôi kéo sợ đứt rễ ta có thể làm theo cách sau vừa phụ thêm rễ cho cây chính vừa tạo ra cái u nần ở gốc.

Sử dụng cây phụ có thân tương ứng, bứng đem rửa hết đất và cắt tỉa nhánh cho gọn.

Moi đất ở gốc cây chính chỗ bị thiếu rễ, lấp đặt cây phụ vào, dùng lạt buộc hai thân chúng lại. Tiếp tục công việc sắp xếp rễ tương tự như trên.

Thời gian khoảng 3 tháng sau, cây phụ phát triển bình thường thì cắt bỏ toàn bộ phần trên, chỉ giữ lại một đoạn vừa đủ quấn vòng theo gốc chính.

Dùng 2 mảnh tre thật già 3-4cm, một mảnh đặt trực tiếp ngay đầu mối cây vừa cắt, mảnh thứ 2 đặt gián tiếp ở vị trí đối diện. Dùng dây kim loại choàng hai mảnh tre áp vào, buột 3-4 nuột, siết thật chặt bằng kiềm, để thật lâu.

Lưu ý: Lúc choàng 2 mảnh tre ép, nếu dây kim loại chạm sát vỏ thì chêm thêm một vài mảnh tre nữa tránh gây sẹo xấu !Mặt khác, về lâu dài những tược mọc bậy ở đoạn còn lại của cây phụ đừng cắt, cứ để dậy mà đè bẹp chúng sát mặt chậu, hoặc chỉ cắt bỏ đọt. Chừng nào biết chắc chắn hai cái thân ấy ăn khít với nhau thì bỏ các thứ bó buộc.

Nói tóm lại, cách thức tôi nêu có lẽ bất cứ ai nghe qua cũng làm được, chẳng khó vã lại không tốn kém gì mà lại hiệu quả. Thấy hay hay cái nghệ thuật tạo dưỡng.  Chúc các bạn thành công.